روز جهانی عصای سفید ۲۳ مهر ۱۴۰۵؛ چرا مهم است و چگونه گرامی‌اش بداریم؟
روز جهانی عصای سفید فقط یادآوریِ یک وسیله نیست. عصا برای بسیاری از افراد نابینا یا کم‌بینا ابزاری برای پیدا کردن مسیر و حرکت مستقل است؛ برای دیگران هم نشانه‌ای است که باید به حقِ تردد ایمن و انتخاب خودِ فرد احترام بگذارند. اگر قرار است این مناسبت را گرامی بداریم، بهتر است از همین نقطه شروع کنیم: شهر و رفتارمان را دسترس‌پذیرتر کنیم، نه اینکه دربارهٔ توانایی یا نیاز کسی از پیش حکم بدهیم.
روز جهانی عصای سفید در سال ۱۴۰۵ چه روزی است؟
این مناسبت هر سال ۱۵ اکتبر برگزار می‌شود و در تقویم سال ۱۴۰۵ ایران با پنجشنبه ۲۳ مهر برابر است. نام «روز جهانی عصای سفید» یا «روز جهانی ایمنی عصای سفید» را برای آن می‌بینیم؛ در ایران گاهی از آن با عنوان روز جهانی نابینایان هم یاد می‌شود. محور روز، دیده‌شدنِ حقوق و حضور اجتماعی افراد نابینا و کم‌بینا است، نه تعریف آن‌ها فقط با یک وسیله.
چرا ۱۵ اکتبر به عصای سفید اختصاص پیدا کرد؟
پیشینهٔ انتخاب این تاریخ به کوشش‌های جامعهٔ نابینایان و نهادهای مرتبط برای شناساندن عصای سفید و ایمنی رفت‌وآمد بازمی‌گردد. در ایالات متحده، کنگره در سال ۱۹۶۴ زمینهٔ نام‌گذاری ۱۵ اکتبر را فراهم کرد و لیندون جانسون همان سال نخستین اعلامیهٔ «روز ایمنی عصای سفید» را صادر کرد. متن آن اعلامیه، عصا را نشانه‌ای از توانایی فرد نابینا برای آمدوشد مستقل می‌دانست؛ متن اعلامیهٔ ۱۹۶۴ و مرور تاریخی شورای آمریکایی نابینایان این مسیر را توضیح می‌دهند.
امروز این روز در کشورهای گوناگون گرامی داشته می‌شود. با این حال، نباید تاریخچهٔ یک نام‌گذاری ملی را با «تصویب یک روز رسمی از سوی سازمان ملل» یکی گرفت. ارزش جهانی مناسبت از توجه به موضوعی مشترک می‌آید: امکان حرکت، مشارکت و تصمیم‌گیری برابر برای افراد دارای آسیب بینایی. اتحادیه جهانی نابینایان نیز عصای سفید را نماد استقلال و جابه‌جایی می‌داند.
عصای سفید چه کاری می‌کند و چه چیزی را نباید از آن نتیجه بگیریم؟
عصای بلندِ حرکتی به کاربر کمک می‌کند تغییر سطح و مانع‌های مسیر را پیش از رسیدنِ پا تشخیص دهد. رنگ روشنش نیز می‌تواند به اطرافیان خبر دهد که باید فضا را باز بگذارند و در رفت‌وآمد او دقت کنند. این وسیله جای تصمیم‌گیریِ فرد را نمی‌گیرد؛ بخشی از ابزار او برای تصمیم‌گرفتن در مسیر است.
همهٔ افراد نابینا عصا به کار نمی‌برند و همهٔ کسانی که عصای سفید دارند به یک اندازه نمی‌بینند. کم‌بینایی طیفی است و شیوهٔ رفت‌وآمد، ابزار و میزان کمکِ دلخواه هر شخص فرق دارد. بنابراین از دیدن یا ندیدن عصا، دربارهٔ تواناییِ خواندن، کارکردن یا تنها رفت‌وآمدکردن کسی نتیجه نگیریم.
اگر فکر می‌کنیم کسی در راه به کمک نیاز دارد، چه کنیم؟
در ایستگاه اتوبوس یا ورودی ساختمانی ناآشنا، ممکن است بخواهیم کمک کنیم. قدم اول یک پرسش کوتاه است: «سلام، اگر بخواهید برای پیدا کردن ورودی کمکتان کنم؟» اگر پاسخ «نه» بود، همان پاسخ کافی است. بازوی فرد، کیف او یا عصایش را بی‌اجازه نگیریم و او را به سمتی نکشیم. اگر راهنمایی را پذیرفت، بپرسیم چطور راحت‌تر است؛ معمولاً فرد بازوی همراه را می‌گیرد و همراه کمی جلوتر راه می‌رود، نه برعکس. هنگام نزدیک‌شدن به پله یا جدول، تغییر مسیر را روشن و به‌موقع توضیح دهیم.
این شیوه با توصیهٔ مؤسسهٔ نابینایان بریتانیا هم‌خوان است: نخست پیشنهاد کمک بدهیم و بگذاریم خودِ فرد بگوید چه نیازی دارد. در گفت‌وگو نیز مستقیم با او حرف بزنیم، نه با همراهش. اشارهٔ مبهمِ «آن‌جاست» را با نشانی مشخصی مانند «در، چند قدم جلوتر سمت راست شماست» عوض کنیم.
تبریک‌گفتن و هدیه‌دادن در این روز؛ توجه بدون ترحم
برای یک آشنا یا دوست نابینا، لازم نیست ۲۳ مهر را به مناسبت خرید یک وسیلهٔ کمک‌حرکتی تبدیل کنیم. عصا، نرم‌افزار و ابزار دسترس‌پذیری انتخاب‌هایی شخصی‌اند؛ اندازه، روش استفاده و سازگاری‌شان باید با خودِ فرد سنجیده شود. خرید غافلگیرانهٔ چنین وسیله‌ای حتی با نیت خوب ممکن است بی‌استفاده بماند. اگر رابطه‌تان نزدیک است و می‌خواهید هدیه‌ای بدهید، از همان چیزی آغاز کنید که برای هر دوست دیگری در نظر می‌گیرید: علاقه، سلیقه و برنامهٔ او.
مثلاً اگر اهل کتاب است، به‌جای فرض‌کردن اینکه «حتماً کتاب صوتی می‌خواهد»، بپرسید چه قالبی را دوست دارد و آیا سرویس موردنظر با ابزارهایش قابل استفاده است. اگر قرار است با هم به برنامه‌ای فرهنگی بروید، پیش از هدیه‌دادن بلیت، راه دسترسی و امکانات برنامه را بررسی کنید. یک پیام صوتی شخصی هم می‌تواند کنار کارت باشد، اما جای پرسیدنِ شیوهٔ دلخواه او برای دریافت پیام را نمی‌گیرد. اگر آشنایی نزدیکی ندارید، گرامی‌داشتن این روز لزوماً با «تبریک» به هر فرد نابینا آغاز نمی‌شود؛ گاهی بازگذاشتن مسیر، رعایت حق انتخاب و شنیدن تجربهٔ خودِ افراد کار مهم‌تری است.
از یک روز نمادین به رفتار هرروزه برسیم
برای فروشگاه، محل کار یا خانه، ۲۳ مهر فرصت خوبی است که یک مسیر واقعی را امتحان کنیم: آیا جلوی ورودی با وسیله‌ای بسته شده؟ توضیحی که فقط روی تصویر یا پوستر آمده، راه دیگری هم برای خواندن دارد؟ آیا وقتی فردی با عصای سفید وارد می‌شود، کارکنان با خودش صحبت می‌کنند؟ این پرسش‌ها از شعارهای مناسبتی ملموس‌ترند.
روز جهانی عصای سفید یادمان می‌آورد استقلال، صفتی نیست که به کسی «هدیه» بدهیم؛ حقِ انتخاب و حرکت اوست که باید در طراحی فضا و رفتار روزمره محترم بماند. دانستن تاریخ این روز خوب است، اما معنای آن وقتی کامل می‌شود که مسیر را باز بگذاریم، پیش از کمک‌کردن بپرسیم و آدم‌ها را فراتر از عصایی که در دست دارند ببینیم.
